|
Adlarının menşei ve manası
hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüş olan
Kırgızlar Çin kaynaklarında K'i-ku, Kie-kıı, Kie-ka-sse
vb. adları ile zikredilmekte ve Han'lardan (M.Ö. 206 -
M.S. 220) beri mevcudiyetleri bildirilmektedir. Asya
Hunları zamanında Baykal'ın batısında îrtiş nehri
havalisinde, bir Türk kavmi olan Ting-ling'ler ile bir
arada oturmuşlardır. Fakat Kırgızlar kaynaklarda Türk
asıllı gösterilmemekte ve buna göre tahminen 5.-6.
asırlarda Türkleşmiş kavimlerden sayılmaktadır. 6. asır
sonlarında Çin kaynaklarında Hia-kia-sseu diye
zikredilen Kırgızlann Gök-Türk hakanı Mu-kan zamanında,
560'a doğru, hakanlığa bağlandıktan sonra, 630-680
arasındaki fetret devrinde müstakil bir hüviyet
kazandıkları, T'ang'larla siyasî münasebet kurmalanndan
ve bir "kagan"a sahip olmalarından anlaşılıyor. II.
Gök-Türk hakanlığı devrinde tekrar Gök-Türk idaresine
alınan Kırgızlar, Moyençor Kagan tarafından Uygur
hakanlığına bağlanmış (758), fakat 840 yılında şiddetli
bir hücumla Uygur devletini yıkarak Ötüken'de kendi
devletlerini kurmuşlardır. Ancak orada fazla
kalamadılar. 920'de bütün Moğolistan'ı ele geçiren K'i-tan'lar
(Çin'de Liao sülalesi) Kırgızları Ötüken bölgesinden
çıkanp, eski yurtlarına sürdüler. K'i-tan'lar ve
devamları olan Kara Hitayların Yenisey havalisine kadar
sokulamadıklan anlaşılıyor. Cengiz Han önce Moğolistan'ı
idaresi altında birleştirmek istediği için, Merkit ve
Naymanlarla olan savaşları sırasında Kırgızlan da itaate
almıştır (1207) ki bu suretle Kırgızlar Cengiz Han
Moğollarına itaat eden "ilk Türk kavmi" olmaktadır.
1217'de Moğollar'a karşı direnmek istedikleri için,
ertesi kış, ordusunu Yenisey buzu üzerinden geçiren,
Cengiz'in oğlu Çoçi tarafmdan tenkil edilen Kırgızlann
artık "hakan"ları olmamış, Tolui ulus'u (Cengiz Han'ın
oğlu Tolui'nin hissesine düşen arazi ve halkına dahil
edilen ülkelerinde sadece birer reis tarafından idare
edilen iki kısım halinde yaçamağa devam etmişlerdir.
Kırgız kavminin, Uygur Hakanlığını yıkarak işgal ettiği
Ötüken'de tutunamayıp, buranın Moğol K'i-tan'lara
geçmesine ve tam idrak ve intibak edemediği anlaçılan
"Orhun kültürü"nün ortadan kalkmasma sebep olmak,
dolayısiyle eski Türk hakanlar yurdunu, bir daha geri
gelmemek üzere, Moğollara kaptırmak suretiyle Türk
tarihinde oynadığı menfi rol dikkatten kaçmamıştır .
Durumun o devir Türk çevresinde de böyle
değerlendirildiği, Karlukların, Ötüken'de Kırgız
hakimiyetini reddetmelerinden bellidir.
(turan tc) |
|
Tülay
MADEN